Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), 2021-2025 döneminde Türkiye’de 69 proje ile 181 milyon dolarlık bir bütçeyi yönetti. Peki bu projeler ne kadar başarılıydı? Deprem, mülteci krizi, enflasyon ve siyasi değişimler gibi üst üste gelen krizlere rağmen UNDP nasıl bir performans sergiledi?
İşte UNDP’nin Bağımsız Ülke Programı Değerlendirmesi (ICPE) raporundan çarpıcı bulgular ve gelecek için öneriler. 📊
📌 Raporun Künyesi
-
Değerlendirme Dönemi: 2021-2025 (Eylül 2024’e kadar)
-
Toplam Proje Sayısı: 69
-
Toplam Bütçe: 181 milyon USD
-
Harcama (2024 ortası): 139 milyon USD
-
En Büyük Donörler: AB Komisyonu (%33) + Türkiye Cumhuriyeti (%30)
-
Uygulama Modu: %82 ulusal uygulama (NIM/GOV)
🌪️ Türkiye’nin Kriz Dolu Dönemi (2021-2025)
Raporun kapsadığı dönemde Türkiye art arda büyük şoklar yaşadı:
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 2011’den itibaren | Suriye iç savaşı → 4 milyona yakın mülteci |
| 2018 | Kur krizi, TL’nin değer kaybı |
| 2020 | COVID-19 pandemisi |
| 2021 | Orman yangınları ve seller |
| 2022 | Enflasyonun %85’e çıkması, Rusya-Ukrayna savaşı |
| 2023 | 7,7 ve 7,6 büyüklüğünde depremler → 50.000’den fazla ölü, 3 milyon göç |
✅ Yorum: UNDP, bu “mükemmel fırtına” içinde bile esnek ve hızlı bir şekilde yanıt vermeyi başardı.
🧭 UNDP’nin 2021-2025 Stratejik Çıktıları (Outcome’lar)
| Outcome | Alan | Bütçe |
|---|---|---|
| 1 | Krizlere karşı dayanıklılık + Mülteci uyumu | 21 milyon USD |
| 2 | Yoksullukla mücadele + Kapsayıcı büyüme | 88 milyon USD |
| 3 | Çevre, iklim, biyoçeşitlilik | 24,6 milyon USD |
| 4 | Yönetişim ve kurumsal dönüşüm | 47,2 milyon USD |
🔍 Bulgular: UNDP Ne Yaptı, Neler Başardı?
1️⃣ Mülteci Krizi ve Sosyal Uyum (Bulgu 1-4) 🤝
-
4 milyon mülteci (çoğu Suriyeli Geçici Koruma Altında)
-
UNDP, sosyal uyum, mesleki eğitim, Türkçe dil kursları ve ISKUR iş birliği ile hem mültecilere hem de ev sahibi topluluklara destek verdi.
-
Çok Amaçlı Toplum Merkezleri (CATOM) ve Halk Eğitim Merkezleri kadınlar için güvenli alanlar oluşturdu.
-
Atık yönetimi projeleri (Gaziantep’te mekanik biyolojik arıtma tesisi) mülteci akınının çevresel yükünü azalttı.
⚠️ Ancak: Suriyelilerin çalışma izinleri, %10 kotası, hareket özgürlüğü kısıtları gibi sistemik engeller UNDP’nin etkisini sınırladı.
✅ Öneri: Politika savunuculuğu artırılmalı, özel sektör ve ILO/UNIDO gibi kurumlarla ortak programlar güçlendirilmeli.
2️⃣ 2023 Depremleri: Hızlı ve Esnek Müdahale (Bulgu 5-7) 🧱
-
UNDP, mevcut projelerinden 0,7 milyon USD kaydırarak ve 47 milyon USD ek bütçe bularak ilk haftalarda sahaya indi.
-
4.600’den fazla KOBİ’ye hibe verildi (toplam 10 milyon USD). Kadın liderliğindeki işletmelere öncelik verildi.
-
Mobil bakım araçları, konteyner kentlerde sosyal hizmet merkezleri, kültürel mirasın korunması için müzeler için konteynerler.
-
Enkaz yönetimi için Japonya’dan makine desteği sağlandı, ancak asbest testleri ve iş sağlığı güvenliği başlangıçta yetersizdi.
✅ Yorum: Hızlı tepki harika, ancak uluslararası standartlar (şikayet mekanizmaları, asbest ölçümü) kriz anında ihmal edilmiş. Gelecek için standart prosedürlerin kriz anında da işletilmesi şart.
3️⃣ Yeşil ve Kapsayıcı Büyüme (Bulgu 8-10) 🌱
🏭 Model Fabrikalar (Yalın Üretim)
-
Ankara, Konya, Bursa, Gaziantep vb. illerde kurulan model fabrikalar üretkenliği artırdı.
-
Örnek: Hatay’da bir fabrika 3 vardiyada 55 ton ürün üretirken, eğitim sonrası 2 vardiyada 75 ton üretmeye başladı. Bu, sıfır yatırımla ikinci bir fabrika kurmak anlamına geliyor.
-
Devlet bu modeli yaygınlaştırdı → büyük başarı hikayesi.
☀️ Kırsalda Güneş Enerjisi
-
Orman köylerinde 1.490 haneye çatı GES (3,5 MW) kuruldu.
-
Better Cotton (İyi Pamuk) projesi ile sürdürülebilir tarım yaygınlaştı. Kadın komiteleri kuruldu.
⚠️ Ancak: Kalıcılık (sürdürülebilirlik) risk altında çünkü dokümantasyon ve mali kaynak zayıf. Ayrıca Popüler Yönetim Organik Kirleticiler (POPs) projesi tasarım hatası nedeniyle EU tarafından iptal edildi.
✅ Öneri: Politik etkiyi ölçmek için net teorik değişim modelleri (theory of change) kurulmalı. Pilot projelerin yaygınlaştırma ve politika dönüşümü için plan yapılmalı.
4️⃣ Yönetişim: Hassas Ama Önemli Bir Alan (Bulgu 11-12) ⚖️
-
UNDP, yargı reformu, adli yardım, sivil gözetim, gönüllülük yasası gibi konularda AB desteğiyle çalıştı.
-
e-Konsolosluk projesi (1989’dan beri) ve Dijital Köyler (Trendyol iş birliği ile) dikkat çekici.
-
Dijital Köyler: Adana, İzmir, Diyarbakır’da köylü kadınlara e-ticaret, dijital okuryazarlık ve girişimcilik eğitimi.
⚠️ Siyasi rüzgarlar: AB’nin yönetişim finansmanını azaltması, UNDP’nin bu alandaki çalışmalarını daralttı.
✅ Öneri: Yönetişim artık ayrı bir çıktı olmaktan çıkıp çevre, mülteci, kalkınma gibi tüm alanlara yatay bir tema olarak entegre edilmeli.
5️⃣ Toplumsal Cinsiyet Eşitliği (Bulgu 13) 🚺
-
UNDP, kadınların özel ihtiyaçlarını dikkate alan projeler tasarladı.
-
Türkiye’nin Mühendis Kızları, Geleceğini Kuran Genç Kadınlar (NEET) gibi bayan projeler binlerce kadına ulaştı.
-
Deprem hibelerinde kadın liderliğindeki işletmelere öncelik verildi.
⚠️ Ancak: Dönüşümcü (transformative) sonuçlar sınırlı. Çevre ve yönetişim projelerinde toplumsal cinsiyet eşitliği ana akım olmaktan uzak.
✅ Öneri: Kesitsellik (intersectionality) dikkate alınmalı: Sadece “kadın” değil, “kadın + engelli + mülteci + yoksul” gibi katmanlı eşitsizlikler ele alınmalı.
📊 UNDP’nin İş Modeli: Güçlü ve Zayıf Yönler
| Güçlü Yönler | Zayıf Yönler |
|---|---|
| ✅ Güvenilir, tarafsız, hızlı uygulayıcı | ❌ Hibe programlarında LNOB (kimseyi arkada bırakma) ilkesi zayıf |
| ✅ Geniş saha ağı ve ulusal uzmanlar | ❌ GSSC ve Quantum sistemi ile bürokrasi artmış |
| ✅ Model fabrikalar gibi ölçeklenebilir başarılar | ❌ Yönetişim projelerinde donör ilgisi azalmış |
| ✅ Kriz anında esneklik (deprem, COVID) | ❌ Dönüştürücü cinsiyet eşitliği için sistematik yaklaşım yok |
📢 Raporun 5 Güçlü Önerisi
1️⃣ Mülteciler ve geçim kaynakları
-
Bütüncül bir istihdam stratejisi geliştirilmeli.
-
Suriyeliler için çalışma izni, hareket özgürlüğü, beceri eşleştirme konularında savunuculuk artırılmalı.
-
İLO, UNIDO, özel sektör ile ortak programlar yapılmalı.
2️⃣ Kapsayıcı yönetişim
-
Yönetişim bağımsız bir çıktı olmaktan çıkarılmalı, tüm alanlara entegre edilmeli.
-
Sivil toplum, özel sektör ve merkezi/yerel yönetimlerle iş birliği sürdürülmeli.
3️⃣ Tutarlılık (Coherence)
-
Kırsal kalkınma, yoksulluk, iklim, enerji gibi temalarda kamu-özel sektör ortaklıkları ile politika reformlarına bağlanmalı.
-
Her girişimin net bir değişim teorisi olmalı.
4️⃣ Kapasite (özellikle hibe programları)
-
UNDP, hibe programı tasarım ve izleme konusunda uzmanlaşmalı.
-
Birleşmiş Milletler normları (LNOB, kadının güçlenmesi) hibelerin merkezine konulmalı.
-
Şikayet ve geri bildirim mekanizmaları güçlendirilmeli.
5️⃣ Toplumsal cinsiyet eşitliği
-
Ana akımlaştırmanın ötesine geçilmeli, yapısal engeller yıkılmalı.
-
Kesitsellik (kadın kimliğinin diğer kırılganlıklarla kesişimi) dikkate alınmalı.
-
Dönüştürücü hedefler konulmalı ve veri toplama (yaş, engellilik, göç durumu vb.) ayrıştırılarak yapılmalı.
🎯 Sonuç: UNDP Türkiye’nin Karnesi
| Kriter | Not (0-10) | Yorum |
|---|---|---|
| Stratejik Uyum (Relevance) | 9 | Tamamen ulusal önceliklere uyumlu |
| Sonuç Kalitesi | 7 | Model fabrikalar, sosyal uyum harika; POPs projesi başarısız |
| Mülteci krizine yanıt | 7 | Sosyal uyum iyi, ama sistemik engeller kırılamadı |
| Deprem yanıtı | 8 | Hızlı ve esnek, ancak standartlarda zafiyet |
| Yönetişim | 6 | AB’nin ilgisini kaybetmesiyle daralmış |
| Toplumsal cinsiyet | 6 | Ana akımlaştırma var, dönüşüm yok |
| Sürdürülebilirlik | 5 | Birçok proje dokümantasyon ve finansman olmadan kaybolma riski taşıyor |
📌 Son Söz: UNDP Gelecek İçin Neler Yapmalı?
✅ Politika savunuculuğunu artırmalı
✅ Hibelerde LNOB ve toplumsal cinsiyet normlarını merkeze koymalı
✅ Yönetişimi yatay bir tema olarak tasarlamalı
✅ Dönüştürücü kadın güçlendirme programlarına ağırlık vermeli
✅ Kriz anlarında bile uluslararası standartları uygulamalı
✅ Bilgi yönetimi ve M&E sistemlerini güçlendirmeli
🔗 Kaynak
Bu yazı, UNDP Bağımsız Değerlendirme Ofisi (IEO) tarafından Haziran 2025’te yayınlanan “Independent Country Programme Evaluation: Türkiye (2021-2025)” raporunun birebir analizine dayanmaktadır.
📄 Raporun tamamına UNDP IEO’nun web sitesinden ulaşabilirsiniz.
#UNDP #Türkiye #ICPE #BağımsızDeğerlendirme #Mülteciler #Deprem #YeşilDönüşüm #ToplumsalCinsiyet #SürdürülebilirKalkınma #KadınGücü #ModelFabrikalar #BetterCotton #Kalkınma #BM #UNWomen #SDG5 #SDG13 #SDG8